Park im. Jedności Narodowej w Kołobrzegu


Województwo: zachodniopomorskie

Powiat: Kołobrzeg

Park im. Jedności Narodowej położony jest w zachodniej części miasta po lewej stronie Parsęty między ulicami K. Arciszewskiego, Wiosenną i plażą morską. Od strony zachodniej graniczy z terenem Zespołu Szkół Morskich, a od strony wschodniej z terenem wojskowym. Powierzchnia parku wynosi 6,5 ha. Jest to park spacerowo-wypoczynkowy, przeznaczony do rekreacji biernej. Główna aleja wyłożona jest kostką granitową, a pozostałe są wysypane żwirem i utwardzone. Wzdłuż alejek ustawiono ławki wypoczynkowe, a znajdujący się tu staw otoczony jest kamiennym murkiem. Opiekę nad parkiem sprawuje Gmina Miasto Kołobrzeg. Park wpisany jest jako zabytek do rejestru Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (nr 927 z dn.14/XII 1976).

Infrastruktura: przy głównym wejściu do parku oraz od strony północnej przy zejściu na plażę znajdują się obiekty gastronomiczne (smażalnie, bary, kawiarnie, itp.); w części północno- wschodniej znajduje się szalet miejski oraz liczne ławki na terenie parku i na tarasie widokowym przy zejściu na plażę.

Historia

Park im. Jedności Narodowej – wcześniej Park Zachodni – obecną rolę spełnia dopiero od 1971 roku. Wcześniej był tu cmentarz ewangelicki i w tym charakterze był użytkowany do końca II wojny światowej. „Był to główny Centralny Cmentarz Komunalny, będący własnością miasta. Zorganizował go i zaprojektował Henryk Martens, słynny kołobrzeski ogrodnik, twórca bindażu – Alei Grabowej i Ogrodu Różanego. Cmentarz otwarto 23 listopada 1881 roku. Był to cmentarz nie związany z żadną organizacją religijną. Chowano tu ludzi różnych wyznań między innymi katolików, którzy nie mieli własnego cmentarza. W 1913 roku wybudowano tu krematorium. Na terenie Niemiec w XX wieku kremacja zwłok stawała się coraz popularniejsza. Ten trend zapanował też w Kołobrzegu. Na cmentarzu komunalnym pochowano wielu ludzi zasłużonych dla miasta. Był tu grobowiec lekarskiej rodziny Behrendów, grób fundatora kołobrzeskiej biblioteki Harrego Hardera, a także ks. Emila Sebastiana – ostatniego proboszcza katolickiego w kościele Św. Marcina, który płynnie mówił i pisał po polsku. Na tym cmentarzu spoczęły szczątki jego organizatora Henryka Martena.” [Hieronim Kroczyński, Cmentarze i lapidaria [w:] ”Gazeta Kołobrzeska”, 36(281)8 września 2000 s.15].

W 1863 roku został zatwierdzony nowy układ parków przez Ministerstwo Wojny i tak 6.I.1864 roku powstała dzielnica Maikuhle – dzielnica Załęże.

„Analiza porównawcza planów z 1880 i 1906 r. z planem współczesnym parku wykazała, że jego obrzeża były dawniej częścią parku ‘Die Maikuhle’. Zachowany częściowo pierwotny układ alejek pozwala przypuszczać, że w I połowie XX w. teren cmentarza był powiększany stopniowo w kierunku południowo-zachodnim.

Cmentarz założony został w zachodniej części Parku ‘Die Maikuhle’, na terenie o pow. 2,75 ha. Posiadał plan prostokąta. Wejście główne mieściło się na przedłużeniu ul. Jedności Narodowej /dawniej Stettiner Strasse/.
Układ kompozycyjny południowej części cmentarza nawiązywał stylowo do krajobrazowego charakteru otaczającego parku, natomiast pozostała część założenia miała układ geometryczny. Alejki przecinały się pod kątem prostym dzieląc cmentarz na prostokątne kwatery, obsadzone pojedynczymi rzędami klonów pospolitych i jaworów.

Układ komunikacyjny cmentarza i sąsiadującego z nim Parku posiadał liczne powiązania.
Analiza planu cmentarza z 1906 r. wykazała, że na jego terenie znajdowały się trzy budynki, z których żaden się nie zachował do czasów współczesnych”. [Małgorzata Haas, Dane historyczne [w] „Kołobrzeg – Projekt rewaloryzacji Parku im. Jedności Narodowej”, Szczecin 1986 s. 2].

Po zdobyciu Kołobrzegu 18.III.1945 roku, cmentarz notorycznie dewastowano aż do lat 60- tych.
W 1971 roku cmentarz zlikwidowano a później tylko prowizorycznie zagospodarowano i zaadaptowano na park do wypoczynku biernego. Przez 25 lat cmentarza nie użytkowano i wskutek wystąpienia samosiewów, zagłuszenia bardziej wymagających form przez ekspansywne gatunki drzew i krzewów dawny geometryczny układ uległ deformacji nabierając charakteru leśnego.

W roku 2000 zostało otwarte w parku lapidarium niemieckie przy ulicy K. Arciszewskiego.

Przyroda

Park im. Jedności Narodowej składa się z trzech części – tzw. kwater; część pierwsza wiatrochronna, część druga dawna grzebalna i część trzecia krajobrazowa.

Część pierwsza wiatrochronna obejmuje obszar pasa umocnienia wydmowego. W pasie nadmorskim dominuje sosna pospolita (Pinus sylvestris). Na wydmie morskiej duże zarośla tworzy rokitnik pospolity (Hippophae rhamnoides) – gatunek chroniony. Są to cierniste krzewy o bardzo wąskich, szarozielonych liściach. Szczególnie ozdobne są ich pomarańczowe owoce wytwarzane przez okazy żeńskie, w okresie jesiennym i zimowym gęsto pokrywające gałęzie.

Część druga – dawna grzebalna podzielona jest na prostokątne części oddzielone alejkami i charakteryzująca się największym zróżnicowaniem gatunkowym. Jest to teren dawnego cmentarza. Wzdłuż pierwszej alei rosną liczne klony pospolite (Acer platanoides), po prawej stronie kasztanowce białe (Aesculus hippocastanum), żywotniki zachodnie (Thuja occidentalis), cisy pospolite (Taxus baccata), świerk pospolity (Picea abies). W tej części parku licznie rosną dęby szypułkowe (Quercus robur), wierzba iwa (Salix caprea), wiąz górski (Ulmus glabra).

W podszyciu kwatery rośnie nielicznie: jaśminowiec wonny (Philadelphus coronarius), róża pomarszczona (Rosa rugosa), porzeczka alpejska (Ribes alpinum) – gęsty i szeroki krzew z cienkimi, przewisającymi gałęziami i ładnymi jesienią bladożółtymi liśćmi. Rozległymi płatami rośnie tu bluszcz pospolity (Hedera helix), często oplata korę drzew. Rzadziej spotykany jest tu zawilec żółty (Anemone ranunculoides) i jaskier różnolistny (Ranunculus auricomus). Pięknymi liliowoniebieskimi kwiatami zakwita barwinek pospolity (Vinca minor) – roślina chroniona, którego jedno stanowisko spotkać można w tej części parku. Jest to zimozielona krzewinka o cienkich płożących się pędach i ciemno zielonych błyszczących liściach. Na uwagę zasługuje również stanowisko przylaszczki pospolitej (Hepatica nobilis) i cebulicy dwulistnej (Scilla bifolia) o pięknych ciemnoniebieskich kwiatach.

Przechodząc aleją wiodącą w stronę Zespołu Szkół Morskich zobaczyć można licznie rosnące sosny pospolite (Pinus sylvestris) oraz ładne okazy świerków pospolitych (Picea abies). W tej części rośnie największa ilość cisów pospolitych (Taxus baccata) o formach drzewiastych i krzewiastych. Spośród gatunków liściastych licznie reprezentowana jest brzoza brodawkowa (Betula pendula), brzoza omszona (Betula pubescens), dąb szypułkowy (Quercus robur), wiąz górski (Ulmus glabra), olsza szara (Alnus glutinosa). Nielicznie występuje czeremcha pospolita (Padus avium), wierzba krucha (Salix fragilis), jarząb pospolity (Sorbus aucuparia). Do często spotykanych tu należą: narecznica samcza (Dryopteris filix-mas) i wietlica samicza (Athyrium filix-femina). Wzdłuż obrzeża parku prowadzi asfaltowa aleja obsadzona lipą drobnolistną (Tilia cordata).

Na pierwszym planie w kwaterze trzeciej widać polanę, na której znajduje się kolisty staw. Nieopodal niego rosną liczne okazy cisów pospolitych (Taxus baccata). Od strony północnej i wschodniej polanę otacza obszar leśny, który tworzą nasze pospolite drzewa: brzoza brodawkowa (Betula pendula), brzoza omszona (Betula pubescens), klon polny (Acer platanoides), klon jawor (Acer pseudoplatanus), buk pospolity (Fagus sylvatica), świerk pospolity (Picea excelsa). Obok wymienionych, często spotykanych gatunków na uwagę zasługują: dąb burgundzki (Quercus cerris) o skórzastych ząbkowanych liściach, klon jesionolistny odmiana złota (Acer negundo Auratum) o złocistożółtych liściach i zielonych zwisających pędach. Od strony ulicy Wiosennej rośnie topola biała (Populus alba), która szczególnie ładnie wygląda w okresie rozwijania białych liści. W pobliżu rosną ładne okazy drzew iglastych: jodła pospolita (Abies alba), jedlica Douglasa (Pseudotsuga taxifolia) i jodła jednobarwna (Abies concolor). Gatunek ten ma bardzo długie, do 8 cm, łuskowato wygięte, zaostrzone, skierowane ku górze i zwykle szczoteczkowo ustawione liście. Cechą liści jodły jednobarwnej, jest ich jednakowe, niebieskozielone zabarwienie po obu stronach.

W runie leśnym wiosną występują zawilce gajowe (Anemone nemorosa), szczawik zajęczy (Oxalis acetosella), fiołek wonny (Viola odorata), ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna), konwalia majowa (Convallaria maialis), kokoryczka wonna (Polygonatum odoratum), kuklik zwisły (Geum rivale), kopytnik pospolity (Asarum europaeum). Latem rośnie niecierpek pospolity (Impatiens noli – tangere), kuklik pospolity (Geum urbanum), bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea), poziewnik szorstki (Galeopsis tetrahit) i miękkowłosy (Galeopsis pubescens), jasnota purpurowa (Lamium purpureum), jasnota biała (Lamium album).

Przy alei głównej tej części parku od strony wschodniej przy granicy z terenem wojskowym a także przy lapidarium niemieckim występują buki pospolite (Fagus sylvatica), których zwarte korony silnie zacieniają dno lasu. Gatunek ten jest bardzo często spotykany w parku. Zasługuje jednak na uwagę jako jedno z najładniejszych naszych drzew leśnych, ze względu na gęstą i szeroką, nisko osadzoną koronę, popielatoszarą, gładką korę. Szczególnie ładnie prezentuje się na wiosnę ze świeżo rozwiniętymi liśćmi.

Na obrzeżach kwatery rośnie grab pospolity (Carpinus betulus). Nielicznie reprezentowane są sosny pospolite (Pinus sylvestris), brzoza brodawkowa (Betula pendula), jodła jednobarwna (Abies concolor), dąb bezszypułkowy (Quercus petraea), cis pospolity (Taxus baccata) oraz dwa egzemplarze jarzęba szwedzkiego (Sorbus intermedia). W podszycie występuje: porzeczka czarna (Ribes nigrum) – gatunek chroniony. Liście jej i czarno zabarwione jagody odznaczają się charakterystycznym, silnym zapachem zawartego w nich olejku eterycznego. Ozdobne, 4-klapowe, ciemnoróżowe owoce wytwarza spotykana tu trzmielina pospolita (Euonymus europaea) – roślina chroniona. Dekoracyjne owoce mają tu rosnące w tej części suchodrzew pospolity (Lonicera xylosteum) oraz śnieguliczka biała (Symphoricarpos albus), u której są one białe i gąbczaste, umieszczone na końcach pędów.

Pozostają długo na gałązkach po opadnięciu liści. Licznie reprezentowane są: bez czarny (Sambucus nigra), porzeczka alpejska (Ribes alpinum) i jaśminowiec wonny (Philadelphus coronarius) – wysoki krzew o kremowo białych, silnie pachnących kwiatach ukazujących się w maju – czerwcu i ząbkowanych, nagich liściach. Na uwagę zasługuje znajdujące się w środkowej części kwatery jedno stanowisko wiciokrzewu pomorskiego (Lonicera periclymenum) – gatunku chronionego. Kwiaty wiciokrzewu mogą być zapylane tylko przez owady o odpowiedniej długiej trąbce, najczęściej niektóre motyle nocne. Otwierają się one dopiero o zmierzchu, nęcąc owady silną wonią oraz widoczną w ciemności żółtawobiałą lub różową barwą płatków. W runie leśnym licznie występuje zawilec gajowy (Anemone nemorosa), bluszcz pospolity (Hedera helix), ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna), szczawik zajęczy (Oxalis acetosella), kuklik zwisły (Geum rivale), narecznica samcza (Dryopteris filix-mas).

Ścieżka

Ścieżka została zaprojektowana w oparciu o walory przyrodnicze i historyczne. Wyznaczono poszczególne jej etapy, nawiązując do istniejących już alejek wewnętrznych. Początkiem ścieżki jest lapidarium niemieckie.

1. Trasę wycieczki rozpoczynamy od miejsca zbiórki przy lapidarium niemieckim (dojazd do ulicy Wiosennej autobusem nr 3 lub 10). Powstało w roku 2000 z inicjatywy władz miasta Kołobrzegu przy współpracy kilku organizacji niemieckich, jako upamiętnienie dawnych niemieckich cmentarzy. Znajduje się na terenie dawnego Centralnego Cmentarza Komunalnego istniejącego w latach 1881-1945. Autorem założenia przestrzennego jest artysta rzeźbiarz z Koszalina Zygmunt Wujek. Głównym akcentem jest obelisk z tablicą, na której uwieczniono w języku polskim i niemieckim następujący tekst: „KU PAMIĘCI NIEMIECKICH MIESZKAŃCÓW KOŁOBRZEGU POCHOWANYCH NA DAWNYCH CMENTARZACH NASZEGO MIASTA – MIESZKAŃCY KOŁOBRZEGU. W TYM MIEJSCU ZNAJDOWAŁ SIĘ CENTRALNY CMENTARZ KOMUNALNY, ZAŁOŻONY W 1881 ROKU.” Poza tym na terenie obiektu rozmieszczono trzydzieści wydobytych z ziemi nagrobnych epitafiów. Jest to symboliczne miejsce przypominania i pamięci narodowej oraz symboliczny pomnik sześciu przedwojennych kołobrzeskich cmentarzy. Uroczyste poświęcenie lapidarium z udziałem duchownych ewangelickich i katolickich odbyło się 3 września 2000 roku.

2. Następnie udajemy się do kolejnego punktu. Głównym akcentem tej części parku jest staw otoczony kamiennym murkiem, który nie tylko upiększa park, ale i umila pobyt spacerowiczom. Na brzegu stawu można obserwować zachowania godowe kaczek krzyżówek. Samce są bardzo kolorowe, samice brunatne. Na wiosnę w stawie słychać rechot żab. W runie leśnym, obok stawu, wiosną, można podziwiać kwitnące na biało zawilce gajowe, śnieżyczki przebiśniegi, śnieżyce wiosenne a także kwitnący na żółto ziarnopłon wiosenny. Tuż przy stawku znajduje się duży szpaler (16 sztuk) cisa pospolitego, w formie drzewiastej.

3. Przechodzimy dalej do alejki lipy drobnolistnej, ciągnącej się wzdłuż obiektu szkolnego Zespołu Szkół Morskich, to nasz kolejny przystanek. Dalej udajemy się do pasa nadmorskiego(zejście schodami na plażę zachodnią).

4. Kolejny przystanek umożliwia nam poznanie roślinności brzegu morskiego. Tu na wzniesieniach wydmowych występuje duże skupisko rokitnika pospolitego, gatunku chronionego. Każdy pomarańczowy owoc rokitnika zawiera jedną gładką, spłaszczoną pestkę. Smak owoców jest charakterystyczny, kwaśno-gorzkawy ze słabo wyczuwalnym posmakiem oleju, niektórzy doszukują się smaku ananasa. W Rosji nazywany „syberyjskim ananasem”. Kwiatów rokitnika nie odwiedzają pszczoły ani inne owady, ponieważ jest wiatropylny. Rokitnik to roślina o właściwościach leczniczych, zawiera spore ilości witaminy C, a także jako jedna z nielicznych roślin zawiera w miąższu owoców olej tłusty oraz prawdziwe bogactwo witamin i mikroelementów. Dojrzałe owoce można jeść świeże, a także robić z nich przetwory.

5. Tu występują siedliska roślin chronionych: bluszczu pospolitego, paproci, wiciokrzewu pomorskiego, porzeczki czarnej.

6. Wracamy główną aleją do placu przy obiektach gastronomicznych. Szukamy i rozpoznajemy według klucza drzewa iglaste. Rośnie tu duże skupisko daglezji zielonej, sosny pospolitej, cisa pospolitego, modrzewia europejskiego. Na uwagę zasługuje jedlica Douglasa (daglezja zielona). Drzewo to pochodzi z Ameryki Północnej. Igły podobne do igieł jodły, płaskie, tępo zakończone lub zaostrzone, niekłujące, u nasady zwężone, cienkie, przyjemnie pachnące, na dolnej stronie jaśniejsze niż na górnej, z dwoma niebieskawobiałymi paskami. Drzewo z czerwonawą twardzielą i wąskim, jasnym bielem.

7. Udajemy się do części lasu bukowego usytuowanego przy jednostce wojskowej. Ta część parku bezpośrednio przylega do ulicy Wiosennej. Rosną tu buki pospolite o okazałych rozmiarach, których zwarte korony silnie zacieniają dno lasu. Gatunek ten jest bardzo często spotykany w parku. Szczególnie ładnie prezentuje się na wiosnę ze świeżo rozwiniętymi liśćmi. Owoce buka to małe trójkanciaste orzeszki zamknięte w kolczastej okrywie, zwane pospolicie bukwią, są jadalne i stanowią nie lada przysmak dla wiewiórek, sójek, a przede wszystkim dzików.

Bibliografia

Seneta Włodzimierz, Drzewa i krzewy iglaste, cz. I – II, Warszawa 1987
Hensel Wolfgang, Drzewa. Rozpoznawać – Podziwiać – Chronić, Warszawa 2000
Dutkiewicz A., Haas M., Kozińska B., Kołobrzeg – Studium historyczno – krajobrazowe do projektów rewaloryzacji parków zabytkowych, Pracownia Badań Architektonicznych i Urbanistycznych, Szczecin 1984
Haas Małgorzata, Park im. Jedności Narodowej, Pracownia Badań Architektonicznych i Urbanistycznych, Szczecin 1985
Haas Małgorzata, Kołobrzeg – Projekt rewaloryzacji Parku im. Jedności Narodowej, Pracownia Konserwacji Zabytków, Szczecin 1986
Tyczyńska Karolina, Park przy im. Jedności Narodowej, Szczecin 2007
Patan Jerzy, Historia Kołobrzegu w fotografii do 1945, Kołobrzeg 2003
Kroczyński Hieronim, Kołobrzeska Księga Poległych w drugiej wojnie światowej, Kołobrzeg 2005
Bamber Marzena, Cmentarze i lapidaria [w:] „Gazeta Kołobrzeska”, 8/IX2000
Jezierska Martyna, Lapidarium niemieckie – przeszłość dla przyszłości [w:] „Kulisy Kołobrzeskie”, 7 – 13/IX/2000
Bamber Marzena, Łzy wzruszenia [w:] „Gazeta Kołobrzeska”, 8/IX/2000
(Has), Ku pamięci [w:] „Głos Koszaliński” 5/IX/2000
(ED), Krzyż, który wiedzie ku przyszłości [w:] „Głos Pomorza”, 4/IX/2000
(Has), Lapidarium godności [w:] „Głos Pomorza”, 4/IX/2000
Baranowski Artur, Więcej niż symbol [w:] „Kurier Szczeciński”, 4IX/2000
Kroczyński Hieronim, Dawny Kołobrzeg, Z dziejów kołobrzeskiego uzdrowiska do I wojny światowej Das alte Kolberg, Kołobrzeg 2003
Wojciechowska Krystyna, Zieleń pasa nadmorskiego w Kołobrzegu, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku, 1985
http://pl.wikipedia.org/
http://www.lonicera.hg.pl
http://www.pnacza.pl
http://portalwiedzy.onet.pl
http://mpancz.webpark.pl/
http://tvp.pl/
http://www.roslinylecznicze.prv.pl
http://www.biology.pl/
http://www.kolobrzeg.pl
http://www.przyroda.powiat.kolobrzeg.pl/

Uwagi

Infrastruktura: W parku jest wiele miejsc wydzielonych dla odpoczynku, liczne ławki, wydzielony taras widokowy przy głównym zejściu na plażę, szalet miejski. Liczne punkty gastronomiczne, czynne w sezonie letnim, uprzyjemniają pobyt i odpoczynek.

Mocne strony parku: przepiękne położenie, bezpośrednio przy pasie nadmorskim, wiele ciekawych zakątków w parku (między innymi lapidarium niemieckie); spokój i cisza, wymarzone miejsce na spacery, doskonałe warunki do wypoczynku czynnego, z racji na mikroklimat morski.

Słabe strony parku: w wysokim sezonie (okres lata) brak dostatecznej ilości miejsc parkingowych, uciążliwy, niekontrolowany handel obwoźny, zakłócający ciszę i spokój przebywającym turystom w czasie lata.

Autorzy

Autorem pierwotnej wersji opisu parku powstałej w ramach projektu "Parki i ogrody oczami młodzieży" jest:
Szkoła Podstawowa Nr 5 z Oddziałami Integracyjnymi im. Jana Pawła II
ul. K. Arciszewskiego 20
78-100 Kołobrzeg
Opiekun grupy:
Bożena Ponikiewska 
Autorzy opisu:
uczniowie kl. V i VI, członkowie koła ekologicznego, działającego przy szkole:
Grupa dziennikarsko-reporterska: Aleksandra Borsow, Dominika Kulawiak, Marta Kurczak, Joanna Kołtos.
Grupa fotograficzno-planistyczna: Weronika Zajączkowska, Paulina Hnatkowska, Joanna Kisielewska, Hubert Przedwolski.
Grupa plastyczna: Anita Mielniczuk, Krzysztof Jeżewski, Szymon Kosydor, Michał Michlewicz.
Grupa komputerowo-internetowa: Katarzyna Hycza, Paulina Dąbrowska, Maja Dziubak, Magdalena Michalska.
Współpracujacy nauczyciele:
Współpracujący nauczyciele: historii – mgr Monika Kmiecik, przyrody – Irena Ćwirko, świetlicy – mgr Julita Bonkowska
Podziękowania:
Serdecznie dziękujemy:
- za udostępnienie danych i pomoc w ich uzyskaniu: Urzędowi Komunalnemu Urzędu Miasta w Kołobrzegu, pracownikom Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, panu Jerzemu Patanowi kołobrzeskiemu fotografikowi za udostępnienie fotografii sprzed 1945 roku;
- za wnikliwą ocenę, korektę i doradztwo merytoryczne: nauczycielom przyrody szczególnie mgr Krystynie Wojciechowskiej – Baj, byłej nauczycielce naszej szkoły, mgr Annie Ziółkowskiej, nauczycielce języka polskiego oraz pracownikom Urzędu Miasta Kołobrzeg, szczególnie pani inspektor ds miejsc pamięci narodowej, pani Jolancie Hrynio oraz pani inspektor ds. zieleni Wydziału Komunalnego, Aleksandrze Steckiej;
- za pomoc w organizacji badań i upowszechnianiu wyników: starszym mieszkańcom zachodniej dzielnicy Kołobrzegu – pani Janinie Borsow, panu Kazimierzowi Ostapowicz oraz pracownikowi administracyjnemu naszej szkoły – pani Alinie Tereś.

Galeria

  Jeszcze nie dodano załączników. Możesz dodać załączniki po zalogowaniu się.

Wyszukiwarka

Wyszukiwarka


Kontakt

Nazwa organizacji
Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
Adres organizacji
90-602 Łódź, ul. Zielona 27
Telefon do organizacji
42 632 8118
Adres www organizacji
www.zrodla.org

 
 


Newsletter

wpisz swój e-mail aby otrzymywać informacje o naszych działaniach

Wyślij



© 2010 Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła" | Dzień Pustej Klasy | PITy 2017 | zielone szkoły | oszczędzajmy wodę | edukacja globalna | Kalendarz świąt ekologicznych